У рамках рэспубліканскай акцыі «Кожная пятніца — роднае, сваё» завіталі ў Чэрыкаўскі гісторыка-краязнаўчы музей. Супрацоўнікі музея беражліва захоўваюць традыцыі, вывучаючы і папулярызуючы аўтэнтычныя прадметы, што перадаюць цяпло мінулых эпох нацыянальнай культуры, мовы і традыцый. Сёння яны расскажуць нам пра беларускую ляльку.

— Лялька вядомая з глыбокай старажытнасці. Усюды, дзе б ні сяліўся чалавек, лялька — нязменны яго спадарожнік. Яна простая, але ў гэтай  прастаце хаваецца таямніца. Традыцыйныя народныя лялькі служылі рытуальнымі абярэгамі, з’яўляліся абавязковымі атрыбутамі святочных абрадаў.  Беларускія лялькі можна падзяліць на тры асноўныя тыпы — абярэгавыя, абрадавыя і гульнявыя. Іх лёгка адрозніць. У гульнявой лялькі (як у любой сучаснай дзіцячай цацкі) ёсць твар. У абярэгавых і абрадавых няма твару, справа ў тым, што калі майстар яго намалюе, то праз твар у ляльку можа ўсяліцца злы дух, — расказала супрацоўнік музея Яна Шулікава. — Лялькі былі з беларусамі на працягу ўсёй нашай гісторыі. Цяпер іх можна ўбачыць не толькі ў музеях, але і на кірмашах, у інтэрнэт-крамах. Традыцыі крыху змяніліся — у асноўным лялькі носяць дэкаратыўны і забаўляльны характар. Большасць майстроў не выкарыстоўваюць правілы «твару» і, наадварот, выкарыстоўваюць нажніцы і іголкі пры стварэнні сваіх работ. Нягледзячы на ​​тое, што падыход да іх стварэння змяніўся, менш ідэнтычнымі яны быць не перасталі. У старых і новых версіях усё роўна можна знайсці падобныя элементы.

Падзяліліся супрацоўнікі музея і як патрэбна вырабляць лялькі. Так, мы даведаліся, што лялькі абавязкова робяцца з добрымі (светлымі) думкамі, іх задача — абараніць чалавека  ад злых сіл, прыняць на сябе хваробы і няшчасці, павысіць дабрабыт чалавека, а таксама  дапамагчы дзецям праз лялечны свет увайсці ў дарослае жыццё паўнапраўнымі членамі  грамадства, а дарослым зноў адчуць сябе дзецьмі. Асноўныя патрабаванні да вырабу лялек былі наступныя: нічога нельга праколваць іголкай — усё  прымотваецца і прывязваецца. Іголку можна браць у рукі, калі пачынаеш упрыгожваць і прыбіраць.Тканіну стараліся пры вырабе лялек не рэзаць, а ірваць (часам лялек так і называлі — «ірванкі»). Нават валасы ў галаву не пажадана было прышываць.

Прызначэнне беларускай лялькі

А наогул у кожнай лялькі — сваё прызначэнне. Зажыначных рабілі перад пачаткам жніва. Рабілі нашы продкі і ляльку-сусло, якая выконвала ролю і цацкі, і ежы. У чысты кавалачак тканіны заварочвалі хлеб з цукрам і давалі дзіцяці пасмактаць. Ён еў і гуляўся адначасова, пакуль мама ў полі прыбірала жыта. Дзеці рабілі сабе мячы з каровінай воўны. Калі жывёлы лінялі, поўсць з іх счэсвалі і аддавалі дзяцям. Яны збівалі яе ў шчыльны камяк, фарміруючы мяч патрэбнай велічыні. Наогул нашы продкі былі хітрыя на выдумку. Што толькі не выкарыстоўвалі для вырабу лялек! Любы падручны матэрыял ішоў у справу — палена, старыя анучы, лён.

Лялькі ў беларускіх абрадах

Лічылася, што найбольшай сілай валодае лялька, вырабленая без нажніц і іголкі. Тканіну для такіх абярэгаў рвалі і звязвалі, замест таго, каб сшываць. Кожная народная лялька была нададзена асаблівай магіяй, пацвярджэннем таму служаць абрады, якія дайшлі да нашых часоў. Так, абрад «Пахаванне дзеда», які быў распаўсюджаны на Віцебшчыне, праводзілі ў апошні дзень перад Вялікім пастом. Збіраліся ў адной хаце ўсе жанчыны вёскі і рабілі вялікага, амаль у поўны рост, лялечнага дзеда. Па паданні, ён еў мяса, падавіўся косткай і яго неабходна было пахаваць. Дзеда ўкладвалі на лаўку.

У вёсцы Будча Ганцавіцкага раёна Брэстчыны доўгі час існаваў абрад, накіраваны на стварэнне сям’і. Маладыя, незамужнія дзяўчыны збіраліся ў хаце ў шчаслівай у шлюбе жанчыны і рабілі ляльку. Абавязковым яе атрыбутам быў фартух з дзвюма вялікімі кішэнямі. Дзяўчаты падыходзілі з лялькай да хлопцаў і пыталіся, ці збіраюцца яны сёлета жаніцца. Калі малады чалавек адказваў сцвярджальна, госці адыходзілі. А калі хлопец казаў «не», з яго бралі аброк: ён павінен быў пакласці ў кішэні лялькі сала і грошы.

Напрыклад, на Масленіцу робяць вялікую ляльку-пудзіла, якая прымае ўдзел у абрадзе пераносу дрэннага, які сканчаецца спальваннем. Не ўсе ведаюць, але таксама можна ствараць і маленькія лялячкі.

У перыяд Каляд калядоўшчыкі ходзяць і водзяць з сабой казу, якая таксама, па сутнасці, лялька. Калядоўшчыкі з казой заходзяць у кожны дом, прыносячы з сабой песні, радасць і калядны настрой, а гаспадыні ўзамен адорваюць гасцей прысмакамі і ў падарунак даюць маленькія лялькі, якія самі скруцілі. Такіх абрадаў у народным календары шмат. У кожным выпадку чалавек стварае асаблівую атмасферу і выходзіць са свайго звыклага кола дзеянняў, каб звязацца з вышэйшымі сіламі, маці-прыродай і Богам. Лялька ў залежнасці ад абраду з’яўляецца пасярэднікам, які дапамагае не парушыць баланс паміж чалавекам і таямнічай матэрыяй.

Віды беларускіх лялек

У гонары ў беларусаў быў выраб лялек-гаспадынь. Яны сімвалізавалі беларускую працавітасць, жаночую гасціннасць. Пазней гаспадыні сталі выглядаць інакш. Беларускія народныя лялькі — частка традыцыйнай культуры. Яны нясуць у сабе паданні аб сям’і, сямейным укладзе, аб жаночых і мужчынскіх ролях, аб мацярынстве.

З пункту гледжання выхавання мэтазгодна ўводзіць традыцыйныя лялькі ў жыццё сучасных дзяцей. У гульнях з лялькамі дзеці вучацца мець зносіны, фантазіраваць, тварыць, праяўляць міласэрнасць, бо народная традыцыйная лялька выконвае не толькі гульнявую функцыю, але іграе пазнавальную і адукацыйную ролю.

Лялька-матанка «Падарожніца»

Матанка — гэта традыцыйная беларуская народная лялька, якая з’яўляецца сімвалам здароўя, шчасця і дабрабыту. Яе гісторыя сыходзіць каранямі ў старажытныя часы, калі жанчыны стваралі такія лялькі для абароны сваёй сям’і і дома. Адной з самых папулярных версій паходжання матанкі з’яўляецца легенда аб ляльцы падарожніцы. Па гэтай легендзе, даўным-даўно ў беларускай вёсцы жыла цудоўная дзяўчына па імені Кацярына. Кожны дзень яна збірала ваду з ракі і хадзіла па ягады ў лес, каб карміць сваю сям’ю. Аднойчы, у прыцемках, Кацярына заўважыла дзіўнае святло ў лесе і пайшла па яго слядах. Там яна ўбачыла маленькую дзяўчынку, якая прасіла дапамагчы ёй дабрацца да сваёй хаты. Кацярына прыняла дзяўчынку пад сваю апеку і адвяла яе да сябе.

Раніцай дзяўчынка знікла, але на месцы, дзе яна прасіла дапамогі, Кацярына знайшла ляльку-матанку і вырашыла захаваць гэтую ляльку як талісман і кудмень, які будзе прыносіць поспех і абарону яе сям’і. З таго часу матанка стала сімвалам дабрабыту і шчасця ў беларускай культуры, і яе традыцыйна рабілі ўручную з лёну або тканіны, напаўняючы збожжам або травой. Лічыцца, што такая лялька прываблівае да сябе добрыя энергіі і абараняе ад зла.

Лялькі «Пара»

Лялькі  «Пара» — гэта сімвал Калінкавіцкага раёна Беларусі. Гісторыя іх з’яўлення адыходзіць у далёкае мінулае. У старажытнасці Калінкавічы былі вядомыя сваім майстэрствам у вырабе лялек. Мясцовыя жыхары ўмелі ствараць унікальныя і маляўнічыя лялечныя кампазіцыі, якія сталі вядомы па ўсёй краіне. Адной з самых папулярных кампазіцый сталі лялькі «Пара» — гэта дзве лялькі, якія ўяўляюць сабой мужчыну і жанчыну ў нацыянальных касцюмах.

Лялька «Жаданніца»

Народная абярэгавая лялька «Жаданніца» ўяўляе з сябе ляльку-слупку. Гэта значыць асновай яе канструкцыі служыць шчыльна скручаная ў слупок-цыліндр ільняная тканіна. Таму лялечка дастаткова ўстойлівая. Адметнасць яе —  сарафан і каса з нітак. Па паданні гэтая лялька выконвае ўсе добрыя жаданні. Калі ж жаданне злое, накіраванае на шкоду камусьці, то ў яго выкананні Жаданніца не дапаможа. Выконвала жаданні лялька не проста так, а за падарунак. Дарыць можна пацеркі, стужачкі, гузікі, новы фартушок або новую сукенку — адным словам усё, што можа неяк упрыгожыць лялечку. Як і з любой народнай абярэгавай лялькай з Жаданіцай звязаны пэўныя дзеянні і забароны. Так, па павер’і, ляльку лепш нікому не паказваць — атое жаданне можа не спраўдзіцца.

Лялька «Перавёртыш»

Перавёртышы вырабляюцца з дрэва або гліны і маюць форму чалавечай істоты з двума бакамі – адзін бок уяўляе добрага чалавека, а іншы – злога. Выраб лялькі-пяравёртыша — гэта працаёмкі працэс, які патрабуе досведу і  навыкаў рамесніка.

Лялька «Дзесяціручка»

Лялька «Дзесяціручка» – была закліканая спрыяць у хатніх справах гаспадыні дома. Такую
ляльку, зробленую з падола матчынай сукенкі, сяброўкі дарылі нявесце на вяселле, каб тая ўсё
паспявала і ўсё ў яе ладзілася. У такой лялькі шмат-шмат рук, каб усе справы рабіліся
спрытна, а дома заўсёды быў парадак і дабрабыт.
Пакрокавая інструкцыя па вырабе тканкавай Дзесяціручкі
Лялька матанка рыхтуецца без сшывання. Прыгатуйце неабходныя матэрыялы:
— тканіна (пажадана белая) для цела 9 на 30 см;
— 5 шматкоў на ручкі 4 на 15 см і + лапік на намітка такога ж памеру;
— тканіна для спадніцы 11 на 18 см;
— ніткі або лён для касы (па жаданні);
— шматкі тканіны або матузы на фартушок, ён можа быць аднаслаёвы або складвацца з некалькіх слаёў ад 2 да 5.
— напаўняльнік (шэрсць, лён на выбар).
Пасля таго як матэрыялы гатовыя, не забудзьцеся добры настрой і можна пачынаць.
Ход працы. Робім цела лялечкі. Тканіну згарнуць напалову, адразу ўстаўляем будучыя валасы (лён, альбо ніткі). Перацягваем чырвонай ніткай на адлегласці 2 пальцаў ад верхавіны. Валасы збіраем у пучок і таксама перавязваем ніткай. Рыхтуем ручкі. Тканіна складаем да цэнтра і напалову. Перацягваюць чырвонай ніткай на адлегласці 1 пальца ад абодвух канцоў. Такім чынам
мы фарміруем далонькі.
Перавязваем ручкі ў сярэдзіне, ўкладваем ручкі ў цела і замацоўваем з дапамогай крыжа чырвонай
ніткай. З боку спіны робім тры вузельчыкі і абразаем нітку. Фарміруем спадніцу. Мацуем яе з дапамогай нітак да тулава. Аналагічна спадніцы апранаем фартух. Расчэсваем, заплятаем касу, павязваем бант. Лялька Дзесяціручка, гатовая рабіць дабро.